Het geluid van het modem: een stukje nostalgie

We herinneren het ons allemaal nog wel: je kwam thuis, je wilde even online, en dan moest je eerst dat geluid doorstaan. Het snerpende gepiep, het krassen, het plotselinge geratel alsof er een faxmachine in je woonkamer stond te bellen. Wie ooit heeft ingebeld met een inbelmodem, weet precies welk geluid we bedoelen. Dat geluid van het modem is misschien wel het meest herkenbare stukje technologie uit de jaren negentig. Maar waarom klonk het eigenlijk zo, en waar is het gebleven?

Waarom het modemgeluid zo herkenbaar is

Het geluid dat een modem maakte, was geen toeval en ook geen storing. Het was een reeks tonen die werden gebruikt om twee modems met elkaar te laten communiceren over een gewone telefoonlijn. Voordat er ook maar één bit data kon worden verstuurd, moesten beide kanten het eens worden over de snelheid, de methode en de verbinding. Dat proces heette de handshake, en dat is precies wat je hoorde.

Merken als US Robotics waren in de jaren negentig ontzettend populair. Een US Robotics Sportster of Courier modem stond bij veel Nederlandse computerliefhebbers op het bureau. Ook Hayes was een bekende naam; het bedrijf introduceerde in de jaren tachtig de zogenoemde AT-commandoset, die jarenlang de standaard werd voor het aansturen van modems. Als je een Hayes-compatibel modem had, wist je dat je commando’s zoals ATDT gevolgd door een telefoonnummer kon intypen om te bellen.

De techniek achter de handshake

De handshake verliep in fasen. Eerst belde de ene modem het nummer van de andere modem. Zodra de verbinding tot stand kwam, stuurde de bellende modem een draaggolfsignaal uit. De andere modem antwoordde met een eigen toon. Daarna onderhandelden ze over de snelheid en de foutcorrectie. Dat onderhandelen hoorde je als een reeks piepjes, kraakjes en ruis. Pas als beide modems tevreden waren, ging het geluid over in een constante ruis: het moment waarop je eindelijk kon inbellen bij je internetprovider.

Van 300 baud tot 56k6

De eerste modems werkten met 300 baud, wat neerkomt op ongeveer 300 bits per seconde. Tekst kon je daarmee nog wel versturen, maar een afbeelding downloaden duurde eindeloos. In de loop der jaren ging de snelheid omhoog: 1200 baud, 2400 baud, 9600 baud, 14k4, 28k8 en uiteindelijk 56k6. Die laatste snelheid, 56.000 bits per seconde, was de absolute top van wat via een analoge telefoonlijn mogelijk was. Meer kon er simpelweg niet door een koperdraadje van de telefoonlijn.

Inbellen in Nederland: van KPN naar kabel

In Nederland was KPN jarenlang de dominante aanbieder van inbelinternet. Via de analoge telefoonlijn van KPN kon je inbellen bij een provider naar keuze. Je betaalde vaak per minuut, en dat betekende dat je ’s avonds laat of in het weekend ging internetten omdat het dan goedkoper was. Het was ook de tijd van de beroemde strijd om de telefoonlijn: als iemand anders in huis aan het bellen was, kon jij niet online. En andersom.

De rol van KPN en de analoge lijn

KPN beheerde het grootste deel van het Nederlandse telefoonnetwerk. Providers als XS4ALL, een van de eerste Nederlandse internetproviders, huurden lijnen in bij KPN om hun klanten toegang te geven. XS4ALL begon in 1993 en groeide uit tot een van de bekendste namen in Nederland. Wie bij XS4ALL inbelde, kreeg een eigen e-mailadres en toegang tot een wereld die voorheen onbereikbaar leek. Maar de verbinding liep altijd via de analoge lijn van KPN, en dat bepaalde de snelheid en de kosten.

Kabelinternet en de eerste abonnementen

Eind jaren negentig kwam daar verandering in. Kabelmaatschappijen zoals Ziggo en UPC begonnen internet via de kabel aan te bieden. Dat was een enorme sprong vooruit: geen inbelgeluid meer, geen bezette telefoonlijn, en veel hogere snelheden. Je modem stond permanent aan en je was altijd online. De eerste kabelabonnementen waren nog niet goedkoop, maar ze maakten wel duidelijk dat inbellen zijn langste tijd had gehad. De strijd om de telefoonlijn was voorbij.

Van modemgeluid naar altijd online

De overgang van inbellen naar altijd online ging sneller dan veel mensen hadden verwacht. Eerst kwam DSL, daarna glasvezel en WiFi. Providers als XS4ALL, T-Mobile en Delta speelden een rol in die ontwikkeling. Het geluid van het modem verdween langzaam maar zeker uit het dagelijks leven, en daarmee ook een stukje nostalgie.

DSL en de dood van de inbelverbinding

DSL, of Digital Subscriber Line, maakte het mogelijk om via de bestaande telefoonlijn een permanente internetverbinding te krijgen zonder dat je hoefde in te bellen. Je modem stond altijd aan en de telefoonlijn bleef gewoon beschikbaar voor bellen. Voor veel Nederlanders was DSL het moment waarop ze afscheid namen van het inbelmodem. Providers als XS4ALL en later T-Mobile boden DSL-abonnementen aan, en het inbellen raakte steeds verder in de vergetelheid.

Glasvezel en de stille modem

Glasvezel is de volgende stap. Met glasvezel gaat data via licht door een glazen vezel, en dat betekent: geen ruis, geen handshake, geen geluid. Providers zoals Delta en T-Mobile leggen steeds vaker glasvezel aan in Nederlandse wijken en dorpen. Het modem dat daarbij hoort, is stil. Je hoort niets als je verbinding maakt, want er valt niets meer te onderhandelen. De verbinding is er gewoon, altijd.

• Inbellen: handshake met hoorbaar modemgeluid, per minuut betalen
• DSL: altijd online via de telefoonlijn, geen inbelgeluid meer
• Kabel: altijd online via de kabel, hoge snelheden
• Glasvezel: altijd online via licht, volledig stil
• VoIP: bellen via internet, geen traditionele telefoonlijn meer nodig

Het geluid als cultureel erfgoed

Hoewel het inbelmodem allang is verdwenen, is het geluid niet vergeten. Het duikt op in muziek, in memes en zelfs in ringtones. Het is een geluid dat een generatie met elkaar deelt, en dat maakt het bijzonder. In Nederland zijn er verschillende voorbeelden van terug te vinden, zoals het NPO-programma ‘De Reünie’, waarin het modemgeluid werd gebruikt om herinneringen aan de beginjaren van internet op te halen.

Modemgeluid in popcultuur

Het modemgeluid is gebruikt in nummers van onder andere The B-52’s en in talloze YouTube-video’s waarin mensen het geluid naspelen of remixen. Ook in Nederland zijn er artiesten die het geluid hebben gesampled. Het is een geluid dat inmiddels net zo herkenbaar is als het geluid van een oude Nokia-telefoon of het opstarten van Windows 95. Het is een stukje cultureel erfgoed geworden, een audiologisch monument voor de begindagen van het internet.

Nostalgie en herinneringen ophalen

Voor veel mensen roept het geluid van het modem een gevoel van nostalgie op. Het doet denken aan een tijd waarin internet nog een avontuur was, waarin je uren kon wachten op een download en waarin je ’s avonds laat stiekem online ging omdat het dan goedkoper was. Het is een herinnering aan de begindagen van het internet, aan de eerste e-mails, de eerste chats en de eerste websites. Het geluid van het modem is misschien wel het geluid van een generatie.

Toekomst: is er nog ruimte voor nostalgie?

De vraag is of er in de toekomst nog ruimte is voor nostalgie naar het inbellen. Met de opkomst van VoIP en glasvezel is de traditionele telefoonlijn definitief vervangen. Aanbieders als Budget Thuis en Youfone hebben het inbellen definitief vervangen door moderne technologie. Toch blijft het geluid van het modem bestaan, al is het alleen maar in onze herinneringen.

VoIP en de stille modem

VoIP, of Voice over IP, maakt het mogelijk om te bellen via het internet. Dat betekent dat je geen traditionele telefoonlijn meer nodig hebt. VoIP heeft de traditionele telefoonlijn vervangen, waardoor inbellen niet meer nodig is. Je belt via je internetverbinding, en dat kan via glasvezel, kabel of DSL. Het geluid van het modem is daarmee definitief verleden tijd geworden. Maar dat betekent niet dat we het vergeten.

Glasvezel als nieuwe standaard

Glasvezel wordt steeds vaker aangelegd door providers zoals Delta en T-Mobile. Het is de nieuwe standaard voor internet in Nederland. Met glasvezel is de verbinding sneller, stabieler en stiller dan ooit. Je hoort niets als je verbinding maakt, want er valt niets meer te onderhandelen. De modem is stil geworden, en dat is misschien wel de ultieme vooruitgang.

Toch blijft het geluid van het inbelmodem een dierbare herinnering aan de begindagen van internet. Het is een geluid dat ons eraan herinnert hoe ver we zijn gekomen, van 300 baud naar glasvezel, van inbellen naar altijd online. En hoewel we nu genieten van snelle, stille glasvezel en VoIP, zullen we het geluid van het modem nooit vergeten.

Veelgestelde vragen

Wat was inbellen precies?

Inbellen was een manier om via een analoge telefoonlijn verbinding te maken met een internetprovider. Je modem belde een telefoonnummer, waarna er een handshake plaatsvond en je online kon gaan. Je betaalde vaak per minuut, en de telefoonlijn was bezet zolang je online was.

Waarom maakte een modem geluid?

Het geluid dat een modem maakte, was het resultaat van de handshake: het onderhandelingsproces tussen twee modems over snelheid en foutcorrectie. Dat proces bestond uit een reeks tonen en ruis, die je hoorde voordat de verbinding tot stand kwam.

Welke providers boden inbellen aan in Nederland?

KPN was de dominante aanbieder van inbelinternet in Nederland. Daarnaast waren er providers als XS4ALL, die een van de eerste Nederlandse internetproviders was. Later kwamen daar kabelmaatschappijen als Ziggo en UPC bij, die internet via de kabel aanboden.

Wat heeft inbellen vervangen?

Inbellen werd eerst vervangen door DSL, daarna door kabelinternet en uiteindelijk door glasvezel. VoIP heeft de traditionele telefoonlijn vervangen, waardoor inbellen niet meer nodig is. Providers als Budget Thuis en Youfone hebben het inbellen definitief vervangen door moderne technologie.

Is het modemgeluid nog ergens te horen?

Ja, het modemgeluid komt terug in muziek, memes en ringtones. In Nederland werd het bijvoorbeeld gebruikt in het NPO-programma ‘De Reünie’. Ook op YouTube zijn talloze video’s te vinden waarin het geluid wordt nagespeeld of geremixt.